Янгиликлар

Тарих баъзан бир-биридан минглаб километр узоқликда жойлашган шаҳарларни ягона маънавий ва маданий маконга айлантиради. Бухоро, Самарқанд, Боку ва Санкт-Петербург шулар жумласидандир. XIX аср охири — XX аср бошларида мазкур шаҳарлар ўртасида шаклланган илмий, маданий, хайрия ва дипломатик алоқалар бугунги кунда Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг Хонликлар даври экспозицияси орқали янги мазмунда талқин этилмоқда.

Экспозицияда намойиш этилаётган уч асосий экспонат — Санкт-Петербург жоме масжиди тарихи, Бухоро амирлигининг давлат ордени ва Озарбойжоннинг машҳур саноатчиси ҳамда саховатпешаси Ҳожи Зайнулобидин Тагиев ҳақидаги материаллар — алоҳида тарихий воқеалар сифатида эмас, балки Марказий Осиё, Кавказ ва Россия ўртасидаги кўп қиррали ҳамкорликнинг ўзаро боғланган бўғинлари сифатида тақдим этилган.

Бу ёндашув тарихни миллий чегаралар доирасида эмас, балки умумий цивилизацион жараён сифатида англашга хизмат қилади.

Самарқанд меъморчилиги шимолда қандай акс этди?

Санкт-Петербург марказида жойлашган мовий гумбазли жоме масжиди Россиядаги энг машҳур мусулмон меъморий ёдгорликларидан бири ҳисобланади. Унинг ташқи қиёфаси Самарқанддаги Темурийлар даври меъморчилиги таъсирида лойиҳалаштирилган бўлиб, айниқса бош гумбаз Амир Темур мақбараси архитектурасидан илҳомланган ҳолда яратилган.
XX аср бошларигача Россия империясининг пойтахтида яшовчи мусулмонлар учун муносиб жоме масжиди мавжуд эмас эди. Масжид қурилиши учун маблағ йиғиш бошланган бўлса-да, ер сотиб олишга ҳам етарли маблағ тўпланмаган.

Айни шу паллада Бухоро амири Сайид Абдулаҳадхон ташаббусни қўллаб-қувватлаб, ўз шахсий маблағи ҳисобидан қурилиш учун ер майдони харид қилинишига ҳомийлик қилди.

1910 йил 3 февралда масжиднинг биринчи ғишти айнан унинг иштирокида қўйилди. Гарчи амир қурилиш тугалланишини кўришга улгурмаган бўлса-да, унинг бошлаб берган ташаббуси амалга оширилди.

1913 йилда масжиднинг очилиш маросимида Бухоронинг сўнгги амири Саид Олимхон ҳамда Хива хони Асфандиёрхон иштирок этди. Бу тадбир Россия империяси ҳудудида Марказий Осиё ҳукмдорларининг энг муҳим дипломатик учрашувларидан бири сифатида тарихга кирган.

Собиқ совет даврида масжид ёпилди ва ўнлаб йиллар диний мақсадларда фойдаланилмади. Фақат 1974 йилда мусулмон жамоасига қайтарилган ушбу иншоот бугун Санкт-Петербургнинг тарихий рамзларидан бири ҳисобланади.

Бокудаги саховат Марказий Осиё билан қандай туташди?

Экспозициянинг яна бир марказий қисми Озарбойжоннинг саховатпеша тадбиркори Ҳожи Зайнулобидин Тагиев фаолиятига бағишланган.

Нефть саноати орқали катта бойликка эришган Тагиев ўз сармоясини таълим, матбуот, илм-фан ва ижтимоий лойиҳаларга йўналтирган. Кавказдаги биринчи мусулмон қизлар гимназияси, кўплаб мактаблар, нашриётлар ва ижтимоий муассасалар унинг маблағлари ҳисобидан ташкил этилган.

Бироқ унинг фаолияти Кавказ билан чекланмаган.

Тарихий манбалар Тагиевнинг Бухоро амирлиги билан яқин муносабатларда бўлганини кўрсатади. Амир Сайид Абдулаҳадхон ва кейинчалик Саид Олимхон билан мунтазам мулоқотлар ўтказилган, иқтисодий ҳамкорлик, савдо, маданий алмашинув ва хайрия масалалари муҳокама қилинган.

Бухоро амирлари Бокуга ташрифлари чоғида айнан Тагиев қароргоҳида меҳмон бўлган. Бугун ҳам Озарбойжон Давлат тарихи музейида Бухоро ҳукмдорлари томонидан тақдим этилган қатор совғалар сақланади.

Ўзбек жадидлари — Маҳмудхўжа Беҳбудий, Чўлпон ва Ҳожи Абдулазиз Абдурасулов каби зиёлиларнинг ҳам Тагиев билан мулоқот қилгани Марказий Осиё ва Кавказ ўртасида фақат иқтисодий эмас, балки умумий маърифатпарварлик муҳити шаклланганини кўрсатади.

Бир масжид қурилиши ортидаги халқаро ҳамкорлик

Санкт-Петербург жоме масжиди тарихи фақат меъморий ёдгорлик тарихи эмас.

У Бухоро амири Сайид Абдулаҳадхон ва Озарбойжоннинг машҳур саховатпешаси Ҳожи Зайнулобидин Тагиев каби икки буюк ҳомийнинг умумий эзгу мақсад йўлидаги ҳамкорлигини акс эттиради.

Бу ҳамкорлик XIX–XX асрлар бошида мусулмон жамоалари миллий чегаралардан кўра умумий маънавий қадриятлар атрофида бирлашганини кўрсатади.

Давлат ордени — тарихий ишонч рамзи

Экспозициядаги Бухоро амирлигининг давлат ордени мазкур муносабатларнинг яна бир муҳим далили ҳисобланади.

Тарихий маълумотларга кўра, Амир Сайид Абдулаҳадхон Ҳожи Зайнулобидин Тагиевни мусулмон жамияти тараққиёти, хайрия ишлари ва Бухоро билан дўстона муносабатларни ривожлантиришдаги хизматлари учун амирликнинг энг нуфузли давлат мукофотларидан бири билан тақдирлаган.

Нурсимон юлдуз шаклидаги мазкур орден давлатчилик, ишонч ва ўзаро ҳурмат рамзи сифатида алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, экспозицияда Тагиев ҳақидаги материаллар билан биргаликда намойиш этилиши бежиз эмас.

Замонавий талқиндаги тарих

Воҳидхон Муҳитдинов, Марказнинг Зиёрат туризми бўлими кичик илмий ходими:

– Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази музейининг “Хонликлар даври” экспозицияси оддий музей намойиши эмас. У Марказий Осиёнинг Евроосиё тарихидаги ўрнини янги нуқтаи назардан кўрсатишга қаратилган илмий концепциядир.
Бугун жаҳонда умумий маданий мерос, цивилизациялар мулоқоти ва тарихий хотира масалалари тобора муҳим аҳамият касб этаётган бир пайтда, ушбу экспозиция Бухоро, Самарқанд, Боку ва Санкт-Петербург ўртасидаги тарихий ришталарни қайта тиклаш орқали ислом цивилизациясининг чегара билмас интеллектуал ва маданий макон бўлганини намоён этади.
Бу ерда намойиш этилаётган ҳар бир экспонат фақат ўтмиш ҳақида ҳикоя қилмайди. У илм, хайрия, дипломатия ва инсонпарварлик каби умуминсоний қадриятлар асрлар давомида халқларни қандай бирлаштирганини ёдга солади.
Шу маънода, Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг мазкур экспозицияси тарихни сақлаш билан чекланмай, уни замонавий глобал мулоқотнинг муҳим қисмига айлантиришга хизмат қилмоқда.

Жорий йилнинг 7-11 июл кунлари 40 дан ортиқ давлатдан 300 нафарга яқин хорижий меҳмонлар, олимлар, уламолар ва халқаро ташкилотлар вакилларини бир майдонга жамлаб, Тошкент, Самарқанд ва Термиз шаҳарларида бўлиб ўтадиган I Халқаро Ислом цивилизацияси форуми мана шу каби янги лойиҳалар тақдимотини ўз ичига олган. Форумнинг бош мақсади исломнинг тинчлик, бағрикенглик, илм-фан, маърифат ва инсонпарварликка асосланган асл моҳиятини халқаро ҳамжамиятга етказиш бўлиб, унинг доирасида илмий мулоқотлар, халқаро кўргазмалар, ноёб қўлёзмалар тақдимоти ва маданий-маърифий тадбирлар орқали ислом цивилизациясининг бой мероси намоён этилади.